Türkiye’nin kuzeydoğu köşesinde, Gürcistan sınırındaki dağlık bir il. Artvin, çok küçük bir alanda olağanüstü farklı ortamları bir arada barındırır — ve bunun açıklaması nettir.
Kısaca: “Artvin yeşilin her tonu” denir; doğrudur ama eksiktir. Aynı ilin içinde, birkaç saatlik mesafede hem Türkiye’nin en çok yağış alan ormanları hem de kaktüs yetişebilen yarı kurak vadiler vardır. Nedeni tek bir mekanizmadır: dağlar nemi kıyıda tutar, arkalarına geçen hava kurur ve inerken ısınır. Aynı ilde iki farklı dünya bu yüzden yan yana durur.
Dağ Nemi Nasıl Tutar?
Karadeniz üzerinden gelen hava nemlidir. Kıyıya ulaşıp dağ sırasına çarptığında yükselmek zorunda kalır.
Yükselen hava soğur. Soğuyan hava daha az nem taşıyabildiği için içindeki su buharı yoğuşur ve yağış olarak düşer. Bu yağış, dağın denize bakan yamacına düşer.
Bu yamaçlar Türkiye’nin en çok yağış alan yerleri arasındadır. Sonuç, sisli, yosunlu, çok katmanlı ve yıl boyunca nemli bir orman örtüsüdür; buradaki ormanlar, ılıman kuşakta ender görülen yoğunlukta bir bitki örtüsüne sahiptir.
Peki Dağın Arkası?
Hava, nemini yamaçta bıraktıktan sonra zirveyi aşar ve diğer tarafa iner.
Burada iki şey olur. Birincisi, hava zaten nemini boşaltmıştır: taşıyacak su buharı kalmamıştır. İkincisi ve daha önemlisi, alçalan hava ısınır. Basınç arttıkça sıkışan hava sıcaklık kazanır.
Isınan hava, nem taşıma kapasitesini artırır — yani yağış vermek yerine ortamdan nem çeker. Sonuç, dağın arka yüzünde kuru bir bölgedir. Buna yağmur gölgesi denir.
Artvin’de bu etki uç noktadadır. İlin içindeki derin vadi tabanları, kıyıdan yalnızca birkaç on kilometre uzakta olmasına rağmen yarı kuraktır: yağış azdır, bitki örtüsü seyrektir ve dikenli, kurağa dayanıklı türler görülür. Aynı ilde, birkaç saatlik yolla sisli yağmur ormanından kurak yamaca geçilebilir.
Bu, coğrafyada sık verilen bir örnektir: iklimi belirleyen şey yalnızca enlem değil, arazinin biçimidir. Aynı mekanizma, Cezayir’in kıyı şeridi ile çölü arasında da işler.
Yükseklik Kuşakları
İkinci çeşitlilik kaynağı yüksekliktir. Deniz seviyesinden üç bin metrenin üzerine çıkan bir arazide, yukarı doğru gidildikçe sıcaklık düşer ve bitki örtüsü kuşaklar hâlinde değişir.
Aşağıda geniş yapraklı nemli orman, yukarıda iğne yapraklı orman, daha yukarıda ağaç sınırı ve onun üstünde alpin çayırlar bulunur. Yani birkaç saatlik bir tırmanışta, kuzeye doğru binlerce kilometre gitmeye denk bir ortam değişimi yaşanır.
Bu yoğunluk, bölgeyi tür çeşitliliği bakımından Türkiye’nin en zengin alanlarından biri yapar. Buzul çağlarında bölgenin bazı vadileri, türlerin sığındığı sığınak alanlar olarak işlev görmüştür; bu nedenle burada başka yerde kalmamış bitki toplulukları bulunur.
Yüksek kesimlerdeki otlaklar yaz aylarında hayvancılık için kullanılır; yayla göçü bölgede süren bir uygulamadır.
Arıcılık ve Bal
Bölgenin bitki çeşitliliği, arıcılık için doğrudan bir avantajdır: farklı yüksekliklerde farklı zamanlarda çiçek açan bitkiler, sezonu uzatır.
Bölgeye özgü bir arı ırkı vardır ve serin, yağışlı iklime uyum sağlamıştır: düşük sıcaklıkta çalışabilmesi ve uzun hortumu sayesinde derin çiçeklerden nektar alabilmesi ayırt edici özellikleridir.
Bu ırkın korunması için bölgede izole alanlar belirlenmiştir: dışarıdan arı sokulması sınırlanır, böylece melezleşme önlenir. Yerel ırkların korunması, tarımsal genetik çeşitliliğin sürdürülmesi açısından önemli sayılır.
Vadi ve Barajlar
İlin içinden geçen nehir, dar ve derin bir vadide akar ve yüksek bir eğim farkına sahiptir. Bu, hidroelektrik için elverişli bir koşuldur: dar vadi baraj yapımını kolaylaştırır, yükseklik farkı enerji üretimini artırır.
Vadi üzerinde bir dizi baraj inşa edildi. Bunların en büyüklerinden biri, tamamlandığında bir ilçe merkezinin sular altında kalmasına yol açtı; yerleşim, yakındaki daha yüksek bir alana yeniden kuruldu ve nüfus taşındı.
Bu tür projeler her yerde aynı tartışmayı üretir ve iki taraf da somut gerekçelere dayanır. Bir yanda enerji üretimi, taşkın denetimi ve bölgesel yatırım vardır. Diğer yanda yerinden edilen nüfus, sular altında kalan tarım alanları ve kültürel miras ile vadi ekosisteminin değişmesi.
Bu sitede Gana’daki büyük baraj ve Türkiye’deki Zeugma örneğinde aynı ikilemi görmüştük: büyük altyapı projelerinin kazancı ölçülebilir, kaybı ise çoğu zaman yerine konamaz.
İlin bir başka özelliği, yamaçlara kurulmuş ahşap köylerdir. Bölgede taş temel üzerine ahşap yapı tekniği yaygındır; bol keresteye ve dik araziye uyarlanmış bir çözümdür. Dağ köyleri arasındaki tarihî taş kemer köprüler de aynı coğrafyanın ürünüdür: derin vadileri geçmenin başka yolu yoktur.
