Mezopotamya ovasına tepeden bakan bir yamaçta, tek bir taşın rengiyle kurulmuş bir şehir. Mardin’in görüntüsünü açıklamak için önce jeolojisine bakmak gerekir.
Kısaca: Mardin’in cephelerindeki ince taş işçiliğinin nedeni ustaların sabrı değil, taşın kendisidir: yöredeki kireç taşı ocaktan çıktığında bıçakla kesilebilecek kadar yumuşaktır ve havayla temas ettikçe sertleşir. Yani süsleme, taş yumuşakken yapılır. Şehrin ovaya bakan yamaca basamak basamak kurulmasının da pratik bir nedeni var — ve burada hâlâ dört dil birden konuşuluyor.
Havayla Sertleşen Taş
Şehrin yapı malzemesi, çevredeki ocaklardan çıkarılan açık sarı renkli bir kireç taşıdır. Bu taşın sıra dışı bir özelliği vardır.
Ocaktan yeni çıkarıldığında taş nemlidir ve yumuşaktır; el aletleriyle, hatta basit bir bıçakla şekillendirilebilir. Zamanla içindeki nem uçar ve taş havayla temas ettikçe yüzeyinde sert bir tabaka oluşur.
Bunun mimariye etkisi doğrudandır. Usta, taşı yumuşakken işler: sütun başlıkları, kapı ve pencere çerçeveleri, bordürler, geometrik ve bitkisel bezemeler bu aşamada oyulur. Taş yerine konduktan sonra sertleşir ve işlenmiş yüzey kalıcı hâle gelir.
Yani Mardin cephelerindeki yoğun işçilik, olağanüstü bir emek harcandığı için değil, malzeme buna izin verdiği için vardır. Aynı bezemeyi granit ya da bazalt üzerinde yapmak kat kat daha zordur — nitekim bazaltla kurulmuş komşu şehirlerin mimarisi çok daha sade ve masiftir.
Taşın ikinci avantajı ısı davranışıdır: kalın kireç taşı duvarlar gündüz ısıyı emer, gece yavaşça salar. Yazları çok sıcak geçen bir bölgede bu, iç mekânı serin tutan doğal bir düzenlemedir.
Basamaklı Şehir
Mardin ovaya değil, ovaya bakan dik bir yamaca kuruludur ve evler kademeli sıralar hâlinde dizilir.
Bu düzenin en bilinen sonucu şudur: her evin ova manzarası vardır, çünkü her sıra önündekinin üzerinden bakar. Yerel yapı geleneğinde bir evin önündeki evin manzarasını kapatmaması gözetilmiştir.
Düzenin ikinci sonucu, bir evin damının çoğu zaman üstteki ev için avlu ya da geçiş alanı işlevi görmesidir. Şehir bu yüzden yalnızca sokaklardan değil, damlardan ve geçitlerden oluşan üç boyutlu bir doku gibidir.
Yamaca kurulmanın nedeni savunma ve denetimdir: yükseklik hem güvenlik sağlar hem de ovadaki hareketi görme imkânı verir. Aynı mantıkla şehrin tepesinde bir kale bulunur.
Eğim, sokakların araç trafiğine kapalı kalmasına da yol açmıştır; dar geçitler ve merdivenli yollar dokunun korunmasına katkıda bulunmuştur.
Dört Dilin Konuşulduğu Şehir
Mardin ve çevresi, Türkiye’de dil çeşitliliğinin en yoğun olduğu bölgelerden biridir. Şehirde ve çevre ilçelerde Türkçe, Kürtçe, Arapça ve Süryanice konuşulur.
Bunlardan sonuncusu özel bir öneme sahiptir. Süryanice, Ortadoğu’nun eski ortak dili olan Aramicenin devamıdır. Bölgede konuşulan çeşidi, günlük hayatta hâlâ kullanılan ender Arami kollarından biridir.
Bu dilin sürmesinde bölgedeki manastır geleneğinin payı büyüktür. Çevredeki manastırlar yüzyıllar boyunca hem ibadet hem eğitim merkezi olarak işlev gördü; el yazması üretimi ve dil öğretimi buralarda sürdü.
Konuşur sayısı 20. yüzyılda göçler nedeniyle azaldı; dil bugün risk altındaki diller arasında sayılıyor. Son yıllarda bir miktar geri dönüş ve dil öğretimi çalışmaları görülüyor.
Suyun Sesi ve Medreseler
Şehrin tarihî yapıları arasında medreseler, camiler, kiliseler ve hanlar bir arada bulunur; çoğu aynı taşla, aynı üslupla yapılmıştır.
Bu yapılarda tekrarlanan bir tasarım öğesi dikkat çeker: avlunun ortasından geçen su kanalları ve havuzlar. Kurak bir bölgede su, hem serinletici hem sembolik bir unsurdur; akan suyun sesi avlunun akustiğinin parçasıdır.
Şehrin tarihî dokusu koruma altındadır ve yeni yapılarda aynı taşın kullanılması zorunlu tutulur. Bu kural dokunun bütünlüğünü korur; buna karşılık taş ocaklarının işletilmesi ve niteliksiz uygulamalar zaman zaman tartışma konusu olur.
Şehrin bir başka özelliği konumunun sürekliliğidir: aynı yamaçta binlerce yıldır yerleşim vardır ve ova üzerindeki hâkim konum, her dönemde aynı nedenle değerli olmuştur.
.jpg){kind=link}