Sudan’da Mısır’dan Çok Piramit Var

Kuzeydoğu Afrika’da, Mısır’ın güney komşusu. Sudan’ın tarihi, kuzeydeki komşusunun gölgesinde kalmıştır — oysa bölgenin kendi güçlü devlet geleneği ve kendi anıtları var.

Kısaca: Piramit denince akla Mısır gelir; oysa Sudan’da daha fazla piramit vardır — iki yüzü aşkın. Bunları yapan Kuş Krallığı, bir dönem Mısır’ı da yönetti. Krallığın yazısı hâlâ tam olarak çözülememiştir: harfler okunabiliyor ama dil anlaşılmıyor. Ülkenin başkentinde ise Nil’in iki kolu birleşir ve bu iki kol, aynı nehre bambaşka şeyler taşır.

İki Yüzden Fazla Piramit

Sudan’da bulunan piramit sayısı, Mısır’dakinin iki katından fazladır. Bu, çoğu okur için şaşırtıcıdır ve nedeni basit: Mısır piramitleri daha büyük ve daha tanınmış olduğu için ölçek, sayıyla karıştırılır.

Sudan piramitleri farklıdır. Daha küçüktürler, tabanları dardır ve çok daha diktirler; yamaç açıları Mısır piramitlerine göre belirgin biçimde serttir. Yan yana, sık gruplar hâlinde dizilirler.

Ayrıca çok daha geç bir döneme aittirler: Mısır’ın büyük piramitleri yapıldıktan yaklaşık iki bin yıl sonra inşa edilmişlerdir. Yani bu bir taklit değil, uzun bir aradan sonra yeniden canlandırılmış bir gelenektir.

Piramitler kral ve kraliçelerin mezarlarıydı; her birinin önünde küçük bir tapınak bölümü bulunurdu. Alanların önemli bölümü uluslararası koruma listesindedir.

Mısır’ı Yöneten Krallık

Bu piramitleri yaptıran devlet, Nil’in yukarı kesiminde kurulmuş Kuş Krallığı’dır. Krallık uzun süre Mısır’la rekabet etti, zaman zaman ona bağlı kaldı, ticaret ve kültür alışverişi içinde oldu.

Sonra beklenmedik bir şey oldu: Mısır zayıfladığında Kuş hükümdarları kuzeye ilerledi ve Mısır’ı yönetti. Yaklaşık bir yüzyıl boyunca Mısır tahtında Kuş kökenli firavunlar oturdu.

Bu dönemde kendilerini Mısır geleneğinin dışında değil, onu yeniden canlandıran taraf olarak sundular: eski dinî yapıları onardılar, arkaik sanat üsluplarını canlandırdılar ve klasik unvanları benimsediler.

Kuzeyden gelen baskılarla Mısır’dan çekildikten sonra krallık güneyde varlığını yüzyıllarca sürdürdü; piramitlerin çoğu bu geç döneme aittir.

Okunabilen ama Anlaşılamayan Yazı

Krallık, belirli bir dönemden sonra kendi yazı sistemini geliştirdi. Bu yazı Mısır hiyeroglifinden esinlenmişti ama tamamen farklı çalışıyordu: yüzlerce işaret yerine yirmi küsur işaret vardı ve her biri sesleri gösteriyordu.

Bu yazı 19. yüzyılın başında seslendirilebildi: hangi işaretin hangi sese karşılık geldiği çözüldü. Yani metinler bugün yüksek sesle okunabiliyor.

Ama bir sorun var: okunan şeyin ne anlama geldiği bilinmiyor. Yazının kaydettiği dil, bilinen hiçbir dille güvenilir biçimde eşleştirilememiştir; kelime dağarcığının yalnızca küçük bir bölümü, bağlamdan ve Mısırca metinlerle karşılaştırmalardan çıkarılabilmiştir.

Sorunun kaynağı, yeterince uzun bir iki dilli metin bulunamamasıdır. Mısır hiyeroglifi, aynı metnin Yunanca çevirisini taşıyan bir taş sayesinde çözülmüştü; Meroitik için henüz böyle bir dayanak yok.

Bu, dünyada hâlâ açık duran birkaç yazı bilmecesinden biridir — ve çözülmesi, Afrika’nın antik tarihine dair bilgimizi doğrudan genişletecektir.

İki Nil Neden Farklı?

Sudan’ın başkentinde, Nil’in iki büyük kolu birleşir. İkisi aynı nehre karışır ama taşıdıkları şey ve davranışları farklıdır.

• Beyaz Nil, ekvator bölgesindeki büyük göllerden gelir. Göller devasa birer düzenleyici gibi çalışır: yağış arttığında fazlayı tutar, azaldığında yavaşça bırakır. Sonuç, yıl boyunca istikrarlı bir akıştır. Adı, taşıdığı ince açık renkli askı maddesinden gelir.
• Mavi Nil, Etiyopya yaylalarından iner. Orada yağış mevsimliktir: yılın birkaç ayında çok yoğun yağar. Bu nedenle kol, yılın büyük bölümünde zayıf akar, yağmur mevsiminde ise muazzam bir sel hâline gelir.

Sonuç şudur: Nil’in yıllık su hacminin büyük bölümü ve taşkın dönemindeki suyun neredeyse tamamı Mavi Nil’den gelir. Aynı kol, yaylalardan kopardığı verimli alüvyonun da neredeyse tamamını taşır.

Yani Mısır’ın binlerce yıl boyunca tarımını besleyen mevsimlik taşkın ve verimli çamur, aslında Etiyopya’dan geliyordu. Bu, bölgedeki su tartışmasının neden bu kadar hassas olduğunu da açıklar: yukarı havzadaki bir baraj, aşağıdaki ülkeleri doğrudan ilgilendirir.

2011: Petrol Güneyde, Boru Hattı Kuzeyde

2011’de uzun süren bir iç savaşın ardından ülkenin güney bölgesi ayrılarak bağımsız bir devlet kurdu. Bu ayrılık, iki tarafı da beklenmedik bir bağımlılıkla baş başa bıraktı.

Petrol sahalarının büyük bölümü güneyde kaldı. Buna karşılık petrolü işleyen tesisler, boru hattı ve Kızıldeniz’deki ihraç limanı kuzeydeydi ve güney ülkesinin denize hiç çıkışı yoktu.

Yani bir taraf petrolü çıkarabiliyordu ama satamıyordu; diğer taraf satabiliyordu ama çıkaramıyordu. İki ülke geçiş ücreti üzerinde anlaşmak zorunda kaldı ve bu konu ilişkilerin sürekli gündeminde kaldı.

Sudan için sonuç ağır oldu: devlet gelirinin büyük bölümünü oluşturan kaynak bir anda küçüldü ve ekonomi uzun süren bir bunalıma girdi.

Ülke 2023 nisanında iki silahlı gücün çatışmasıyla yeni ve ağır bir kriz sürecine girdi. Çatışma büyük şehirlere yayıldı ve milyonlarca kişinin yerinden edilmesine yol açtı; bu, dünyadaki en büyük yerinden edilme krizlerinden biri olarak anılıyor. Süreç devam ettiği için kesin bir değerlendirme yapmak için erken.