Cezayir, 2011’de Sudan ikiye ayrıldıktan sonra Afrika’nın en büyük ülkesi oldu — yani bu sorunun cevabı yakın zamanda değişti. Yüzölçümünün büyük bölümü ise tek bir şeyden oluşuyor: Sahra.
Kısaca: Cezayir’in güneyindeki çöl platolarında, kayalara kazınmış binlerce resim var: sığır sürüleri, zürafalar, su aygırları ve yüzen insanlar. Bunlar hayal ürünü değil — bölge birkaç bin yıl önce gerçekten göller ve otlaklarla kaplıydı. Sahra’nın yeşilden çöle dönmesi, Dünya’nın yörünge hareketlerinin iklimi nasıl değiştirdiğini gösteren en net örneklerden biri. Ülkenin bugünkü nüfus dağılımı da bu çölün eseri.
Kayadaki Kanıt
Ülkenin güneydoğusundaki kayalık platolarda, binlerce yıl önce yapılmış çok sayıda kaya resmi ve oyması bulunur. Bölge, dünyanın en zengin kaya sanatı alanlarından biridir ve uluslararası koruma listesindedir.
Resimlerde görülenler bugünkü manzarayla taban tabana zıttır: otlayan sığır sürüleri, zürafalar, filler, su aygırları, timsahlar ve suda hareket eden insan figürleri.
Bunlar bir sanatçının hayali değildir. Aynı bölgede yapılan çalışmalar, resimleri doğrulayan başka kanıtlar buldu: kurumuş göl tabanları, balık ve su canlılarına ait kalıntılar, göl çökelleri ve bugünkü iklimde yetişemeyecek bitkilere ait polenler.
Yani Sahra, bugün bildiğimiz çöl hâline gelmeden önce göller, akarsular ve otlaklarla kaplı bir savandı ve orada insanlar hayvan besleyerek yaşıyordu.
Neden Yeşildi, Neden Kurudu?
Bu değişimin nedeni insan değildi; Dünya’nın hareketiydi.
Dünya’nın ekseni sabit durmaz; topaç gibi çok yavaş bir salınım yapar ve yörüngesinin biçimi de zaman içinde değişir. Bu hareketler, güneş ışığının yeryüzüne mevsimlere ve enlemlere göre nasıl dağıldığını değiştirir. Toplam ışık miktarı aynı kalsa da dağılımı değişir.
Birkaç bin yıl önce bu dağılım, kuzey yarımkürenin yazlarının bugünkünden daha sıcak olmasına yol açtı. Kara ısındıkça üzerindeki hava yükseldi ve okyanustan içeri daha güçlü bir nemli hava akışı çekildi. Sonuç, muson yağışlarının kuzeye doğru kaymasıydı: bugün Sahra olan bölge düzenli yağış almaya başladı.
Yağışla birlikte bitki örtüsü geldi; bitki örtüsü toprağın nemi tutmasını sağladı ve bu da yağışı destekledi. Süreç kendini besledi.
Yörünge hareketi devam edince yaz ısınması zayıfladı, muson güneye çekildi ve süreç tersine döndü — bu kez kuruma kendini besledi. Bitki örtüsü azaldıkça yüzey daha fazla ışık yansıttı ve daha az nem tuttu; kuruma hızlandı.
Çölleşmenin hızı bilimsel tartışma konusudur: bazı çalışmalar birkaç yüzyıl içinde gerçekleşen hızlı bir geçişe, bazıları binlerce yıla yayılan kademeli bir kurumaya işaret eder. Bölgeden bölgeye farklılık olduğu da düşünülüyor.
Bu olayın önemi güncel: Sahra örneği, iklim sisteminin kademeli değil sıçramalı davranabildiğini gösterir. Küçük bir zorlama, kendini besleyen geri bildirimlerle büyük ve kalıcı bir değişime dönüşebilir.
Bir not: bu yeşil dönemin bitmesi, bölgedeki insan topluluklarının göç etmesine yol açtı. Kimi araştırmacılar bu göçlerin Nil vadisindeki yerleşimi ve dolayısıyla Mısır uygarlığının oluşumunu beslediğini savunur.
Boş Ortası Olan Ülke
Bugünkü Cezayir’in nüfus dağılımı doğrudan bu çölün sonucudur. Ülke nüfusunun çok büyük bölümü, Akdeniz kıyısındaki dar bir şeritte yaşar; ülkenin güneyi neredeyse boştur.
Kıyı şeridini yaşanabilir kılan şey Akdeniz iklimidir: kışın yağışlı, yazın kurak. Hemen güneyindeki dağ sıraları, yağış taşıyan havayı tutar ve arkasında kalan bölgeye çok az yağış geçmesine izin verir.
Bu “kenarları dolu, ortası boş” örüntüsü çöl ülkelerinde tekrarlanır; aynı yapıyı Türkmenistan’da ve Kazakistan’ın bazı bölgelerinde de görürüz.
Çölün altında ise iki kaynak var. Birincisi doğal gaz ve petrol: ülke ekonomisinin ve ihracatının büyük bölümü bunlara dayanır. Gaz, Avrupa’ya Akdeniz’in altından geçen boru hatlarıyla ve sıvılaştırılarak gemilerle satılır.
İkincisi fosil su: çölün altında, binlerce yıl önce — yani o yeşil dönemde — birikmiş geniş yeraltı su kütleleri bulunur. Bu su bugünkü yağışlarla yenilenmez; kullanıldıkça azalır. Yani çöl tarımı, aslında geçmişin yağmurunu harcamaktadır.
Diller ve Yakın Tarih
Ülkede Arapçanın yanı sıra, bölgenin Arap fetihlerinden önceki yerli dilleri de konuşulur. Bu diller uzun süre resmî statüden yoksundu; 2016’daki anayasa değişikliğiyle resmî dil olarak tanındı.
Ülke 1954-1962 arasında süren uzun ve ağır bir savaşın ardından bağımsızlığını kazandı. Bu savaş, sömürgecilikten çıkış süreçlerinin en çok incelenen örneklerinden biridir ve her iki toplumda da derin izler bıraktı.
Bağımsızlıktan sonra ekonomi büyük ölçüde hidrokarbon gelirine dayandı. Bu bağımlılığın azaltılması, uzun süredir ülkenin başlıca ekonomik gündem maddesidir.
