Pekin’in haritasına bakan biri, çoğu eski büyük şehirde görülmeyen bir şey fark eder: şehir dağınık değildir. Ana yapılar tesadüfen dağılmamış, tek bir çizgiye dizilmiştir.
Kısaca: Pekin’in planı bir tek çizgiye dayanır: kuzeyden güneye uzanan yaklaşık sekiz kilometrelik bir eksen ve buna göre simetrik yerleştirilmiş kapılar, saraylar, meydanlar. Şehrin konumu da tercih değil stratejidir: ovanın kuzey kenarında, dağ geçitlerinin ağzında bir sınır başkenti. Bedeli ise suyla ödeniyor — yarı kurak bir ovada dev bir şehir, suyunun büyük bölümünü artık yüzlerce kilometre güneyden getiriyor.
Tek Çizgi Üzerine Kurulmuş Şehir
Şehrin merkezinde, kuzeyden güneye uzanan yaklaşık sekiz kilometrelik bir eksen bulunur. Saray, kapılar, meydan, tapınaklar ve anıtlar bu eksen üzerine ya da eksene göre tam simetrik yerleştirilmiştir.
Bu bir estetik tercih değil, bir yönetim ilkesinin görselleştirilmesiydi. Düzen, evrenin işleyişiyle yönetimin işleyişinin uyumlu olduğu fikrine dayanıyordu: göğün düzenli olduğu varsayılıyor, şehir de bu düzeni yeryüzünde tekrar ediyordu.
Eksenin yönü de rastgele değildir. Hükümdarın oturduğu yer kuzeydedir ve yüzü güneye dönüktür; yaklaşan herkes güneyden gelir ve kapılardan geçerek merkeze ilerler. Yani mekân, hiyerarşiyi yürüyerek yaşatır.
Aynı mantık şehrin büyümesinde de sürdü: 20. yüzyılda açılan büyük meydan ve daha sonra yapılan spor tesisleri de aynı eksene bağlandı. Bin yıla yakın süredir şehir, aynı çizgiye ekleniyor.
Bu sitede Kyoto yazısında gördüğümüz ızgara planla akrabalığı vardır — Kyoto da aynı gelenekten örnek almıştı. Aradaki fark şudur: Kyoto’da ızgara bir adres sistemine dönüştü, Pekin’de eksen bir tören yoluna.
Neden Başkent Buradaydı?
Bir ülkenin başkenti genellikle merkezde ya da zengin tarım bölgesinde kurulur. Pekin ikisi de değildir: ülkenin kuzey ucunda, verimli güney havzalarından uzakta yer alır.
Konumu anlamak için kuzeye bakmak gerekir. Şehir, büyük düzlüğün kuzey kenarında, dağların düzlüğe açıldığı geçitlerin tam ağzındadır.
Tarih boyunca kuzeyden gelen tehdit bu geçitlerden geçiyordu. Başkenti buraya koymak, savunmayı tehdidin geldiği yere taşımak demekti: ordu, ikmal ve karar merkezi aynı noktada toplanıyordu.
Ünlü savunma duvarlarının en bilinen ve en sağlam bölümlerinin şehrin hemen kuzeyinde olması bundandır. Duvar, başkenti koruyan son hat olduğu için orada en özenli biçimde yapılmıştır.
Bu tercihin bir bedeli vardı: başkent, kendini besleyemeyen bir bölgedeydi. Tahıl güneyden getirilmek zorundaydı; bunun için yüzlerce kilometrelik bir kanal sistemi işletildi. Yani şehir, kuruluşundan beri dışarıdan beslenen bir şehirdir.
Yarı Kurak Ovada Dev Şehir
Aynı sorun bugün başka bir biçimde sürüyor ve konu artık tahıl değil su.
Bölge yarı kuraktır: yağış azdır ve yılın büyük bölümünde değil, yaz aylarında yoğunlaşır. Çevredeki akarsular küçüktür ve büyük bir nüfusu taşıyacak debiye sahip değildir.
Şehir büyüdükçe açık farkı kapatmanın yolu yer altından su çekmek oldu. Kuyular açıldı, su tablası yıllar içinde düştü.
Bunun görünmeyen bir sonucu vardır: yeraltındaki gözenekli katmanlardan su çekildiğinde, katman üstündeki ağırlık altında sıkışır. Sonuç yüzeyde çökmedir; şehrin bazı kesimlerinde zemin ölçülebilir biçimde alçaldı.
Bu, Amsterdam yazısındaki döngünün kuru iklimdeki karşılığıdır: orada turba kuruyup büzülüyordu, burada gözenekli katman boşalıp sıkışıyor. Her iki durumda da suyu çekmek, zemini indiriyor.
Çökme, binalardan çok altyapıyı tehdit eder: boru hatları, metro tünelleri ve demiryolları eşit olmayan oturmaya karşı duyarlıdır.
Çözüm olarak seçilen yol, suyun güneyden getirilmesi oldu. Ülkenin su bakımından zengin güney havzalarından kuzeye doğru, yüzlerce kilometrelik kanal ve tünellerle su aktarılıyor. Bugün şehrin musluk suyunun büyük bölümü bu hattan geliyor.
Böylece bin yıl önceki durum tekrarlanmış oldu: tahıl kanalla kuzeye taşınıyordu, şimdi su taşınıyor. Şehrin konumu askerî bir mantıkla seçilmişti; bedelini hâlâ lojistikle ödüyor.
