Göl, kara üzerinde çukurluğa dolmuş durgun su kütlesidir. Ama coğrafyada asıl soru suyun kendisi değildir — o çukurluk nasıl oluştu? Sınıflandırma da bu soruya göre yapılır.
Kısaca: Bir gölü tanımlayan şey suyu değil, suyu tutan çanaktır. Bu yüzden göller çanağın nasıl oluştuğuna göre sınıflandırılır: tektonik (fay hareketiyle çöken alan), volkanik (krater ve kaldera), set (vadinin bir engelle kapanması), karstik (kayacın çözünmesi) ve buzul gölleri. Bir gölün tuzlu olup olmayacağını ise tek bir şey belirler: dışa akışının olup olmadığı.
1. Tektonik Göller
Yer kabuğu gerilip kırıldığında bazı bloklar aşağı düşer. Oluşan çöküntüler suyla dolduğunda tektonik göller ortaya çıkar.
Bu göllerin ayırt edici özellikleri vardır: genellikle uzun ve dardırlar, kenarları fay hatlarını izlediği için düz uzanır ve çoğu zaman çok derindirler. Dünyanın en derin göllerinin tektonik kökenli olması tesadüf değildir.
2. Volkanik Göller
Volkanik etkinliğin açtığı çukurlarda oluşurlar. Üç alt tür vardır: tek bacanın çukurundaki krater gölleri, zirvenin çökmesiyle oluşan çok daha geniş kaldera gölleri ve magmanın yeraltı suyuyla buluşup patlamasıyla açılan sığ, geniş maar gölleri.
3. Set (Barajlanma) Gölleri
Bu türde çukurluk baştan var olmaz; bir vadinin önü kapanır ve su arkada birikir. Seti oluşturan malzemeye göre alt türlere ayrılır:
- Volkanik set: Lav akıntısı vadiyi kapatır. Türkiye’nin en büyük gölünün bugünkü hâlini almasında bu mekanizma rol oynamıştır.
- Heyelan seti: Yamaçtan kayan kütle vadiyi tıkar. Bu göller genellikle jeolojik olarak gençtir.
- Buzul (moren) seti: Buzulun bıraktığı moren yığını vadiyi kapatır.
- Alüvyal set: Bir akarsuyun getirdiği malzeme başka bir vadinin ağzını tıkar.
- Kıyı seti (lagün): Dalga ve akıntıların taşıdığı kum, bir koyun ağzını kapatır ve koy denizden ayrılır. Marmara ve Ege kıyılarındaki birçok göl bu kökenlidir.
4. Karstik Göller
Kireçtaşı arazide suyun kayacı eritmesiyle açılan çukurluklarda oluşur. Bunlar genellikle sığdır ve seviyeleri çok değişkendir — çünkü taban geçirimlidir ve su yer altına kaçabilir. Bazı karstik göller kurak dönemde tamamen çekilir, yağışlı dönemde geri döner.
5. Buzul Gölleri
Buzulun oyduğu çanaklarda birikirler. Yüksek dağlarda, buzulun doğduğu koltuk biçimli çukurlarda oluşan sirk gölleri bu türün en yaygın örneğidir. Türkiye’de Kaçkarlar, Cilo ve Aladağlar’ın yüksek kesimlerinde çok sayıda bulunur.
Van Gölü: Tek Kalıba Sığmayan Örnek
Türkiye’nin en büyük gölü, sınıflandırmanın neden her zaman kesin olmadığını gösterir. Van Gölü’nün bulunduğu çukurluk tektonik kökenlidir — fay hareketleriyle çökmüş bir alandır. Ancak gölün bugünkü hâlini almasında belirleyici olan, Nemrut’un püskürttüğü lavların dışa akışı kapatmasıdır.
Yani göl hem tektonik hem volkanik set özelliği taşır. Gerçek göllerin çoğunda böyle birden fazla süreç birlikte çalışır; ders kitaplarındaki keskin ayrım pratikte bulanıklaşır.
Göller Neden Tuzlanır?
Bir gölün tatlı mı tuzlu mu olacağını belirleyen tek bir soru vardır: suyu dışarı akıyor mu?
- Dışa akışı olan göller tatlı kalır. Gelen su çözünmüş maddeleri getirir, ama akan su onları birlikte götürür; denge kurulur.
- Dışa akışı olmayan göller tuzlanır. Su yalnızca buharlaşarak çıkabilir; buhar tuz taşımadığı için çözünmüş maddeler birikir.
Van Gölü’nün suyunun sodalı ve sabun gibi kaygan olmasının nedeni budur: dışa akışı yoktur ve çevredeki volkanik kayaçlardan çözünen maddeler binlerce yıldır birikmiştir. Aynı ilke Tuz Gölü için de geçerlidir — orada buharlaşma o kadar baskındır ki yazın gölün büyük bölümü tuz tabakasına dönüşür.
Kapalı göller bu yüzden çok kırılgandır: onları besleyen suyun bir bölümü başka amaçla alındığında, göl yalnızca küçülmez, aynı zamanda giderek tuzlanır.
