Okyanusların ortalama derinliği yaklaşık dört kilometredir. Mariana Çukuru ise bunun iki katından fazlasına iner. Dünya yüzeyinin bilinen en derin noktası burasıdır — ve oraya inen insan sayısı, Ay’a ayak basan insan sayısından azdır.
Kısaca: Mariana Çukuru, bir okyanus levhasının başka bir levhanın altına daldığı yerde açılmış dev bir yarıktır. En derin noktası Challenger Deep, yaklaşık 10.900 metre: Everest oraya konsa üzerinde iki kilometreden fazla su kalırdı. Dipteki basınç yüzeydekinin bin katını aşar, ama orada bile canlı vardır. Bir düzeltme: burası Dünya’nın merkezine en yakın nokta değildir — gezegen kutuplarda basık olduğu için o unvan Kuzey Buz Denizi tabanına aittir.
Nasıl Oluştu?
Okyanus çukurları, bir levhanın diğerinin altına daldığı dalma-batma bölgelerinde oluşur. Mariana Çukuru’nda Pasifik levhası, komşusunun altına doğru iner.
Dalan levha aşağı doğru bükülürken deniz tabanı da onunla birlikte aşağı çekilir; sonuçta uzun ve dar bir yarık açılır. Çukur bu yüzden yuvarlak bir çukurluk değil, hilal biçiminde uzanan bir hendektir: uzunluğu binlerce kilometreyi bulurken genişliği yalnızca onlarca kilometredir.
Aynı mekanizma başka sonuçlar da doğurur. Dalan levhanın erimesiyle oluşan magma yükselerek volkanik ada yaylarını üretir; bölgedeki adalar bu şekilde doğmuştur. Ayrıca dalma-batma bölgeleri dünyanın en büyük depremlerinin de kaynağıdır.
Ne Kadar Derin?
Çukurun en derin noktası Challenger Deep olarak bilinir ve derinliği yaklaşık 10.900 metredir. Ölçümler yöntemlere göre birkaç on metre değişir; bu kadar büyük bir su sütununun altındaki bir noktayı santimetre hassasiyetiyle belirlemek kolay değildir.
Rakamı somutlaştırmanın klasik yolu şudur: Everest tabana yerleştirilse zirvesinin üzerinde hâlâ iki kilometreden fazla su kalırdı.
Burada sık yapılan bir yanlışı düzeltmek gerekir: Challenger Deep, Dünya’nın merkezine en yakın nokta değildir. Gezegen kutuplarda basık olduğu için kutuplara yakın deniz tabanı, merkeze daha yakındır. Challenger Deep “deniz seviyesinden en derin” noktadır; bu ikisi aynı şey değildir.
Oradaki Basınç
Su ağırdır ve her on metre derinlik, yaklaşık bir atmosfer basınç ekler. Çukurun dibinde basınç yüzeydekinin bin katını aşar.
Bu koşullarda sıradan bir denizaltı ezilir. Oraya inen araçların küre biçiminde ve çok kalın cidarlı olmasının nedeni budur: küre, basıncı yüzeyine eşit dağıtan tek biçimdir.
İlk iniş 1960’ta iki kişilik bir batiskafla gerçekleşti. Uzun bir aradan sonra, 2010’lardan itibaren tek kişilik araçlarla defalarca inildi ve dip ilk kez ayrıntılı biçimde görüntülendi.
Orada Yaşam Var mı?
Var — ve bu, çukurun en şaşırtıcı yanıdır. Ortam üç bakımdan uç noktadadır: ışık yoktur, sıcaklık donma noktasının biraz üzerindedir ve basınç ezicidir.
Buna rağmen çukurda karides benzeri kabuklular, jelatinimsi dip balıkları, tek hücreli ama gözle görülebilecek kadar büyük canlılar ve çok sayıda mikroorganizma bulunur. Uyum sağlama yolları da ilgi çekicidir: bu canlıların hücrelerinde, yüksek basınç altında proteinlerin bozulmasını engelleyen bileşikler bulunur.
Besin nereden gelir? Işık olmadığı için fotosentez yoktur. Yukarıdan sürekli aşağı süzülen ölü canlı kalıntıları — deniz karı denen ince yağış — temel besin kaynağıdır. Ayrıca tabandan sızan kimyasalları kullanarak enerji üreten bakteriler, ışığa ihtiyaç duymayan ayrı bir besin zinciri kurar.
Oraya Bile Ulaşan Şey
Çukurun en çok konuşulan bulgularından biri bilimsel değil, rahatsız edicidir: dalışlarda dipte plastik atık görüldü ve orada yaşayan canlıların dokularında insan kaynaklı kirleticilere rastlandı.
Bunun anlamı açıktır: gezegenin en uzak, en erişilmez ve insan eliyle hiç dokunulmamış sayılabilecek noktası bile kirlilikten muaf değil. Deniz karı besini aşağı taşırken mikroplastiği de birlikte taşıyor.
