Yer yüzeyinden dokuz-on kilometre yukarıda, gözle görülmeyen ama etkisi her gün hissedilen nehirler akıyor. Hava tahmininde “sistem geliyor” denen şeyin nereden nereye gideceğini büyük ölçüde bunlar belirliyor.
Kısaca: Jet akımları, atmosferin üst katmanında batıdan doğuya akan dar ve çok hızlı rüzgâr bantlarıdır. Soğuk ve sıcak hava kütlelerinin karşılaştığı yerde oluşurlar: sıcaklık farkı ne kadar büyükse akım o kadar güçlüdür. Düz akmazlar, büyük kıvrımlar çizerler — ve bu kıvrımlar alçak basınç sistemlerini yönlendirdiği için havanın nereye gideceğini belirler. Uçuş sürelerindeki doğu-batı farkının nedeni de bu akımlardır.
Nasıl Oluşur?
Jet akımının kaynağı basittir: sıcaklık farkı.
Kutup bölgesindeki soğuk hava kütlesi ile ılıman kuşaktaki sıcak hava kütlesi karşılaştığında aralarında keskin bir sınır oluşur. Sıcak hava daha kalın, soğuk hava daha sıkışıktır; bu da yükseklerde güçlü bir basınç farkı yaratır.
Hava bu farkı dengelemek için hızla harekete geçer. Ancak Dünya döndüğü için hareket eden hava saptırılır ve doğrudan sıcaktan soğuğa gitmek yerine sınır boyunca akmaya başlar. Sonuç, batıdan doğuya uzanan dar ve çok hızlı bir hava bandıdır.
Her yarım kürede iki ana jet bulunur: soğuk ve ılıman havanın sınırındaki kutup jeti ve daha güneydeki subtropikal jet. Kutup jeti kışın güçlenir, çünkü kutuplarla ekvator arasındaki sıcaklık farkı kışın en büyüktür.
Havayı Nasıl Yönlendirir?
Jet akımı düz bir çizgi değildir; yeryüzü şekilleri ve sıcaklık dağılımı nedeniyle büyük kıvrımlar çizerek ilerler. Bu kıvrımlar hava durumunun asıl belirleyicisidir:
- Kıvrım güneye sarktığında kutup havası alçak enlemlere iner. Beklenmedik soğuk dalgaları böyle gelir.
- Kıvrım kuzeye çıktığında sıcak hava yukarı taşınır; mevsim normallerinin üzerinde sıcaklıklar görülür.
- Akım yavaşlayıp kıvrımlar takıldığında hava durumu yerinde sayar. Aynı bölgede günlerce süren sıcak hava dalgası ya da bitmek bilmeyen yağış böyle oluşur.
Son madde önemlidir: aşırı hava olaylarını yaratan çoğu zaman sistemin şiddeti değil, hareket etmemesidir. Normalde bir günde geçip gidecek bir yağış, takılıp kaldığında sel üretir.
Uçuş Sürelerini Neden Değiştiriyor?
Yolcu uçakları tam da jet akımlarının bulunduğu yükseklikte uçar. Akım batıdan doğuya aktığı için sonuç doğrudan hissedilir:
- Doğuya giden uçuş akımı arkasına alır ve hızlanır.
- Batıya giden uçuş akıma karşı gider ve yavaşlar.
Bu yüzden aynı iki şehir arasındaki gidiş ve dönüş süreleri farklıdır; fark uzun mesafeli uçuşlarda bir saati bulabilir. Havayolları rotalarını buna göre planlar: doğu yönlü uçuşlar akımı yakalamaya, batı yönlü uçuşlar ondan kaçınmaya çalışır.
Bir başka etki daha var: akımın kenarlarında hava katmanları farklı hızlarda kaydığı için bulut olmadan da türbülans oluşur. Gökyüzü tertemizken yaşanan ani sarsıntıların yaygın nedeni budur ve radarda görünmediği için önceden kestirilmesi zordur.
İklim Değişikliğiyle İlişkisi
Jetin gücü, kutuplarla ılıman kuşak arasındaki sıcaklık farkına bağlıdır. Kutup bölgeleri dünya ortalamasından daha hızlı ısındığı için bu fark azalıyor.
Buradan çıkan öngörü şudur: fark azalırsa jet zayıflar, daha yavaş ilerler ve daha büyük kıvrımlar çizer — yani hava sistemleri daha uzun süre aynı yerde kalır, aşırı olaylar uzar.
Ancak burada dikkatli olmak gerekir: bu bağlantı hâlâ araştırılan bir konudur. Kimi çalışmalar bu yönde bulgular sunarken, kimileri gözlem kayıtlarının böyle bir eğilimi kesin biçimde göstermediğini savunuyor. Kutupların daha hızlı ısındığı ölçülmüş bir gerçektir; bunun jet akımını nasıl değiştireceği ise henüz kapanmamış bir tartışmadır.
