Ölü Deniz’in iki ünlü özelliği var: insanın batmadan yüzebilmesi ve içinde balık yaşamaması. İkisinin de açıklaması aynı yerde — gölün suyunun gidecek bir yeri olmamasında.
Kısaca: Ölü Deniz aslında bir deniz değil, dışa akışı olmayan bir göldür. Suyu içeri girer ama dışarı çıkmaz; tek çıkış yolu buharlaşmadır ve buharlaşan su tuzu geride bırakır. Sıcak, kurak iklim bu süreci hızlandırınca tuz oranı okyanusun birkaç katına ulaşmıştır. Su o kadar yoğundur ki insan batmaz. Ancak göl her yıl küçülüyor — nedeni iklim değil, onu besleyen nehrin suyunun başka yerlere alınması.
Adı Yanıltıcı: Bu Bir Göl
Ölü Deniz bir denize bağlı değildir; okyanusla bağlantısı yoktur. Bir kapalı havzadır: suyunu bir nehirden ve mevsimlik akıntılardan alır, ama hiçbir yere boşalmaz.
Ayrıca yeryüzünün kara üzerindeki en alçak noktasıdır; su yüzeyi deniz seviyesinin dört yüz metreden fazla altındadır. Bu çukurluk, bölgedeki fay sisteminin açtığı büyük bir çöküntünün tabanıdır — yani göl, tektonik hareketin ürünü bir çanakta durur.
Tuz Neden Bu Kadar Yoğunlaştı?
Mekanizma sadedir ve üç adımdan oluşur:
- Su, çözünmüş mineral taşıyarak gelir. Nehir ve dereler, geçtikleri kayaçlardan aldıkları maddeleri göle bırakır.
- Su yalnızca buharlaşarak çıkar. Dışa akış olmadığı için gölü terk edebilen tek şey su buharıdır.
- Tuz kalır ve birikir. Buhar tuz taşımaz; her buharlaşma turu geride biraz daha tuz bırakır.
Bölgenin çok sıcak ve kurak olması buharlaşmayı hızlandırır. Binlerce yıl işleyen bu döngünün sonunda tuz oranı, açık okyanusun birkaç katına çıkmıştır.
Suyun bileşimi de okyanustan farklıdır. Okyanusta baskın tuz sofra tuzuyken, burada magnezyum ve kalsiyum tuzları öne çıkar. Suyun sadece tuzlu değil aynı zamanda acı ve yağımsı hissedilmesinin nedeni budur.
İnsan Neden Batmıyor?
Yüzme yeteneğiyle ilgisi yok; mesele tamamen yoğunluktur. Bir cisim, kendisinden daha yoğun bir sıvıda yüzer.
İnsan vücudunun yoğunluğu tatlı suyunkine çok yakındır; bu yüzden havuzda yüzmek için hafif de olsa çaba gerekir. Ölü Deniz’in suyu ise içindeki muazzam tuz miktarı nedeniyle belirgin biçimde daha yoğundur. Vücut bu sıvıda kendiliğinden yükselir — insan yüzmez, suyun üstünde durur.
Bunun ters yüzü de var: bu suda yüzükoyun dönmek zordur ve dengeyi kaybetmek tehlikelidir. Yutulduğunda ciddi zarar verebilir, göze kaçtığında yakıcıdır. Kolay yüzülüyor olması güvenli olduğu anlamına gelmez.
Gerçekten “Ölü” mü?
Balık ve bildiğimiz su bitkileri bu tuzlulukta yaşayamaz; hücreleri su kaybeder. Ad buradan gelir.
Ama göl biyolojik olarak tamamen ölü değildir. Aşırı tuzlu ortamlara uyum sağlamış mikroorganizmalar burada yaşar; bazı dönemlerde bunlar suya kızıl bir renk verecek kadar çoğalır. Yani “ölü” nitelemesi gözle görülür canlılar için doğru, mikroskobik yaşam için yanlıştır.
Bir düzeltme daha: Ölü Deniz dünyanın en tuzlu su kütlesi değildir. Antarktika’daki bazı küçük göller ondan da tuzludur. Ölü Deniz’i öne çıkaran şey rekor değil, büyüklüğü ve erişilebilirliğidir.
Neden Her Yıl Küçülüyor?
Ölü Deniz’in su seviyesi onlarca yıldır düzenli biçimde düşüyor. Ana neden doğal değil:
- Besleyen nehrin suyu alınıyor. Gölü besleyen akarsuyun suyu tarımsal sulama ve içme suyu için büyük ölçüde başka yerlere yönlendirildi; göle ulaşan miktar ciddi biçimde azaldı.
- Mineral üretimi buharlaşmayı artırıyor. Güney kesimdeki sığ havuzlarda tuz ve mineral elde etmek için su kasıtlı olarak buharlaştırılıyor.
- Bölgenin iklimi zaten kurak. Girdi azalınca buharlaşma dengeyi hızla bozuyor.
Bunun görünür bir sonucu var: kıyı çevresinde obruklar açılıyor. Göl çekildikçe yer altında kalmış tuz katmanları, yerine sızan tatlı yeraltı suyuyla çözünüyor; boşalan yerin tavanı çöküyor. Yollar ve yapılar bu nedenle zarar görüyor.
Yani Ölü Deniz, bir su kütlesinin girdisi kesildiğinde ne olduğunun canlı örneği: göl kurumakla kalmıyor, çevresindeki araziyi de değiştiriyor.
