Okyanusun ortasında, en yakın karadan binlerce kilometre uzakta bir ada nasıl belirir? Cevap her seferinde aynı değildir — volkanik adaların üç ayrı doğuş öyküsü vardır ve haritadaki dizilimleri hangisinin işlediğini ele verir.
Kısaca: Volkanik adalar üç farklı ortamda doğar. Sıcak noktalarda mantodan yükselen sabit bir ısı kaynağı, üzerinden geçen levhayı delerek yaş sırasına dizilmiş bir ada zinciri bırakır — Hawaii böyledir. Ada yaylarında bir levhanın diğerinin altına dalması magma üretir ve adalar yay biçiminde dizilir. Okyanus sırtlarında ise levhaların ayrıldığı yerdeki volkanizma su üstüne çıkar. Volkanizma bitince ada aşınıp çöker; tropiklerde geriye mercan halkası kalır.
1. Sıcak Nokta Adaları
Yerin derinliklerinde, levha sınırlarıyla ilgisi olmayan sabit ısı kaynakları bulunur. Bu sıcak noktalar üzerlerindeki kabuğu eritir ve magmayı yukarı gönderir. Deniz tabanında biriken lav yükselerek bir dağa dönüşür; su yüzeyini aştığında ada olur.
Asıl ilginç kısım şu: sıcak nokta sabittir, levha hareket eder. Ada, doğduğu ısı kaynağının üzerinden yavaşça kayar ve beslemesi kesilir. Bu arada sıcak noktanın üzerine gelen yeni kabuk parçasında yeni bir ada doğmaya başlar.
Sonuç, düzenli bir yaş sıralaması gösteren ada zinciridir. Hawaii bunun ders kitabı örneğidir: zincirin bir ucundaki ada hâlâ etkin biçimde büyürken, diğer uçtakiler çok daha yaşlı, çok daha aşınmış ve alçalmıştır. Adaların yaşı, levhanın hangi yöne ve ne hızda hareket ettiğini de gösterir — yani bu zincirler aynı zamanda birer hareket kaydıdır.
2. Ada Yayları
İkinci ortam levha sınırlarıdır. Bir okyanus levhası başka bir levhanın altına daldığında derinlere iner, ısınır ve beraberinde taşıdığı su üstteki manto malzemesinin erime sıcaklığını düşürür. Oluşan magma yukarı yükselir ve deniz tabanında volkanlar üretir.
Dalma-batma hattı küresel bir yüzeyde eğri çizdiği için bu volkanlar da yay biçiminde dizilir; adı buradan gelir. Japonya, Filipinler, Endonezya ve Aleut adaları bu türdendir.
Ada yayı volkanları, sıcak nokta volkanlarından önemli bir noktada ayrılır: magmaları daha koyu kıvamlıdır ve bu nedenle çok daha patlayıcıdırlar. Hawaii’de lav akıntısı görüntüleri çekilebilirken, ada yaylarında püskürmeler kül sütunları ve piroklastik akıntılarla anılır.
Türkiye’nin hemen batısındaki Ege volkanik yayı da aynı türdendir: Afrika levhasının kuzeye dalması Santorini ve Nisiros gibi volkanik adaları üretmiştir. Santorini’nin bugünkü halka biçimi, büyük bir püskürmenin ardından merkezin çökmesiyle oluşmuş bir deniz altı kalderasıdır.
3. Okyanus Ortası Sırtı Adaları
Üçüncü ortam, levhaların birbirinden ayrıldığı yerlerdir. Bu sırtlar boyunca sürekli yeni okyanus kabuğu üretilir, ancak volkanizma genellikle su altında kalır.
Bazı yerlerde üretim o kadar yoğundur ki sırt su üstüne çıkar. İzlanda bunun en bilinen örneğidir: ada, okyanus sırtının deniz seviyesinin üzerine çıkmış bir bölümüdür. Bu yüzden ülkede volkanizma, jeotermal enerji ve sürekli genişleyen yarıklar gündelik hayatın parçasıdır.
Bir Adanın Ömrü
Volkanik adalar kalıcı değildir; oldukça öngörülebilir bir yaşam döngüsü izlerler:
- Deniz altı volkanı: Püskürmeler tabanda başlar, dağ büyür ama henüz görünmez.
- Yeni ada: Zirve su yüzeyini aşar. İlk aşamada dalgalar tarafından kolayca aşındırılır; ancak lav akışı sürerse kalıcı olur.
- Olgun ada: Volkanizma en yüksek noktasındadır; ada en büyük boyutuna ulaşır.
- Sönme ve çökme: Besleme kesilir. Ada hem aşınır hem de kendi ağırlığı altında yavaşça batar.
- Deniz altı tepesi: Sonunda su yüzeyinin altında kalır ve haritadan silinir.
Yeni ada aşaması gözlemlenebilir bir olaydır: geçtiğimiz on yıllarda deniz altı püskürmeleriyle doğan yeni adalar bilim insanları tarafından baştan sona izlenmiş, bazıları kalıcı olmuş, bazıları dalgalar tarafından kısa sürede silinmiştir.
Ada Batarken Mercan Yükselir
Tropik kuşakta bu döngünün zarif bir devamı vardır. Sıcak sularda adanın çevresinde mercan resifi gelişir. Mercanlar ışığa ihtiyaç duyduğu için yüzeye yakın kalmak zorundadır ve ada battıkça yukarı doğru büyüyerek seviyelerini korurlar.
Süreç üç aşamada ilerler: önce resif kıyıya bitişiktir; ada alçaldıkça arada bir lagün oluşur ve resif kıyıdan ayrılır; sonunda ada tümüyle sulara gömülür ve geriye yalnızca mercan halkası ile ortasındaki lagün kalır. Buna atol denir.
Yani Pasifik’teki o halka biçimli mercan adaları, aslında batmış bir volkanın çevresini çizen canlı bir hattır. Bu açıklama on dokuzuncu yüzyılda ortaya atılmış ve sonradan sondaj verileriyle doğrulanmıştır — bir volkanın ölümünün, bir ekosistemin doğuşuna dönüşmesi.
