Coğrafya derslerinde ezberlenen ama çoğu zaman yanlış hatırlanan bir ayrım bu. Yaygın tanım “plato yüksektir, ova alçaktır” biçimindedir — oysa Türkiye’de bu ölçüt doğrudan yanlış sonuç verir.
Kısaca: Ayrım mutlak yükseklikle ilgili değildir. Bir plato 900 metrede, bir ova 1000 metrede olabilir. Belirleyici olan çevresine göre konumdur: plato çevresinden yüksekte duran ve vadilerle yarılmış düzlüktür; ova ise çevresine göre alçakta kalan, genellikle dolgu ile düzleşmiş alandır. Türkçede ayrıca sık bir karışıklık vardır: “yayla” bir yer şekli değil, mevsimlik kullanım terimidir.
Yükseklik Neden Ölçüt Değil?
Konya Ovası deniz seviyesinden yaklaşık bin metre yüksektedir; buna karşılık bazı platolar daha alçakta bulunabilir. Yalnızca rakama bakılırsa ova “yüksek”, plato “alçak” çıkar. Demek ki ölçüt bu değildir.
Doğru ölçüt çevreye göre konumdur. Bir düzlük, çevresindeki araziden yukarıda duruyor ve kenarlarından vadilerle kesiliyorsa platodur. Çevresindeki yükseltilerin arasında kalmış, dolmuş ve düzleşmiş bir taban ise ovadır.
Plato: Yüksekte Kalmış ve Yarılmış Düzlük
Platonun iki tanımlayıcı özelliği vardır: çevresinden yüksekte olmak ve akarsu vadileriyle yarılmış olmak. İkinci özellik önemlidir çünkü platoyu bir dağdan da bir ovadan da ayırır: yüzey geniş ölçüde düzdür, ama derin vadilerle bölünmüştür.
Platolar üç ayrı yoldan oluşabilir:
- Aşınım platosu: Uzun süre aşınarak düzleşmiş bir yüzey, sonradan toptan yükselir. Yükselince akarsular yeniden kazmaya başlar ve düz yüzeyi vadilerle böler.
- Lav platosu: Akıcı lavlar geniş bir alanı doldurup düzleştirir. Erzurum-Kars çevresindeki geniş düzlükler bu kökenlidir.
- Karstik plato: Kireçtaşı arazide çözünmenin biçimlendirdiği yüksek düzlüklerdir; yüzeyleri obruk ve çukurluklarla kaplıdır. Toroslar’daki Taşeli bunun örneğidir.
Türkiye’de Cihanbeyli, Haymana, Bozok, Uzunyayla ve Obruk platoları İç Anadolu’nun karakteristik yüzeyini oluşturur.
Ova: Dolmuş ve Düzleşmiş Taban
Ova, çevresine göre alçakta kalan düzlüktür ve çoğu zaman bir çukurluğun dolmasıyla oluşur. Türleri, nasıl dolduğuna göre ayrılır:
- Delta ovası: Akarsuyun denize döküldüğü yerde biriktirdiği alüvyonla oluşur. Çukurova ve Bafra Ovası bu türdendir.
- Tektonik (çöküntü) ova: Faylar arasında çöken bir alanın alüvyonla dolmasıyla oluşur. Ege’nin doğu-batı uzanan ovaları bunun örneğidir.
- Karstik ova: Kireçtaşı arazide çözünmeyle genişleyen büyük çukurlukların tabanının dolmasıyla oluşur.
- Dağ içi ova: Dağlarla çevrili bir çanakta biriken malzemenin düzleştirdiği tabandır; Muş ve Erzincan ovaları bu tiptedir.
Ovaların tarım açısından değerli olması bir rastlantı değildir: dolgu malzemesi ince taneli, mineralce zengin ve derindir; ayrıca yeraltı suyu yüzeye yakındır.
Yayla, Plato Demek Değildir
Türkçede en sık karıştırılan nokta budur. Yayla bir yer şekli adı değildir; bir kullanım biçimini anlatır: yazın hayvan otlatmak ve serinlemek için çıkılan, mevsimlik olarak yerleşilen yüksek alan.
Bunun iki sonucu var. Birincisi, bir yayla plato üzerinde olabileceği gibi bir dağ yamacında ya da bir vadi içinde de olabilir — Karadeniz yaylalarının çoğu düz bir yüzeyde değildir. İkincisi, üzerinde yaylacılık yapılmayan geniş platolar da vardır ve bunlar “yayla” değildir.
Karışıklığın kaynağı, bazı yer adlarının doğrudan “yayla” sözcüğünü taşımasıdır — Uzunyayla gibi. Burada sözcük ada dönüşmüştür; yer şekli olarak tanımlanan şey ise platodur.
Özet Karşılaştırma
- Konum: Plato çevresinden yüksekte, ova alçakta.
- Yüzey: Plato vadilerle yarılmıştır; ova kesintisiz ve düzdür.
- Oluşum: Plato genellikle yükselme ve aşınmayla, ova genellikle çökme ve dolmayla.
- Toprak: Platoda örtü incedir ve yer yer kayaç yüzeye çıkar; ovada kalın alüvyon bulunur.
- Kullanım: Platolarda kuru tarım ve hayvancılık, ovalarda sulu tarım ve yoğun yerleşim baskındır.
Bu son madde, ayrımın neden yalnızca akademik olmadığını gösterir: Türkiye’nin nüfus ve tarım haritası büyük ölçüde bu iki yüzeyin dağılımına oturur.
.jpg){kind=link}