Umman’ın Başkenti Bir Süre Afrika’daydı

Arap Yarımadası’nın güneydoğu ucunda, hem Basra Körfezi’ne hem açık okyanusa bakan bir ülke. Umman, komşularıyla aynı bölgede olmasına rağmen tarihi, mezhebi ve ekonomisiyle onlardan belirgin biçimde ayrılır.

Kısaca: Umman’ı Körfez’in diğer ülkelerinden ayıran şey petrol değil, denizciliktir. Ülke 19. yüzyılda Hint Okyanusu’na yayılan bir deniz gücüydü ve öyle ki başkentini bir süre Doğu Afrika’ya, Zanzibar’a taşıdı. Umman ayrıca İslam’ın ne Sünni ne Şii olan üçüncü bir kolunun çoğunlukta olduğu tek ülkedir. Bir de dünya ticareti için kritik bir kozu var: Hürmüz Boğazı’nın kıyısında duruyor.

Zanzibar’a Taşınan Başkent

Umman denizcileri, muson rüzgârlarını kullanarak yüzyıllardır Hint Okyanusu’nda dolaşıyordu: Hindistan’a, Doğu Afrika kıyısına, hatta daha uzağa. Rüzgârlar yılın belirli dönemlerinde bir yöne, diğer dönemlerinde ters yöne eser; bu düzenlilik, yelkenle uzun mesafe ticaretini mümkün kılar.

19. yüzyılın ilk yarısında bu deniz gücü zirveye ulaştı. Doğu Afrika kıyısındaki limanlar ve Zanzibar adası Umman yönetimine bağlıydı.

Sonra sıra dışı bir şey oldu: dönemin hükümdarı yönetim merkezini Zanzibar’a taşıdı. Yani bir Arap sultanlığının başkenti, Afrika kıyısındaki bir adaya geçti. Nedeni ekonomikti — ticaretin ağırlık merkezi oradaydı; ada baharat üretimi ve ticaret yollarının kesişimindeydi.

Hükümdarın ölümünden sonra ülke ikiye ayrıldı: Zanzibar ayrı bir sultanlık, Umman ayrı bir devlet oldu.

Bu dönemin izleri hâlâ görülür: Doğu Afrika kıyısında konuşulan dilde Arapçadan geçmiş çok sayıda kelime vardır ve Umman’da Doğu Afrika kökenli topluluklar yaşar. Aynı dönemin karanlık yanı da vardır: bölgedeki ticaretin bir bölümü köle ticaretiydi ve Zanzibar bu ticaretin başlıca merkezlerinden biriydi.

İbadilik: Üçüncü Kol

İslam dünyası genellikle Sünni ve Şii olarak ikiye ayrılarak anlatılır. Umman bu şemaya uymaz: ülkedeki çoğunluk İbadidir.

İbadilik, İslam’ın erken dönemindeki ayrışmalar sırasında ortaya çıkmış ayrı bir koldur; Sünnilikten de Şiilikten de farklı bir çizgide gelişmiştir. Bugün çoğunluk olarak yalnızca Umman’da bulunur; başka birkaç bölgede küçük topluluklar hâlinde yaşar.

Bunun ülkenin dış politikasına yansıdığı düşünülür: Umman, bölgedeki mezhep temelli kutuplaşmaların dışında kalmayı tercih etmiş ve taraflarla iletişimini koruyarak arabulucu bir konum edinmiştir. Bölgedeki çeşitli görüşmelerin Umman’da ya da Umman aracılığıyla yürütülmesi bu konumla ilgilidir.

Aflaj: Dağdan Gelen Su

Umman’ın iç kesimleri kuraktır; buna rağmen dağ eteklerinde yüzyıllardır hurma bahçeleri ve köyler bulunur. Bunu mümkün kılan sistemin adı aflajdır.

İşleyişi, İran’daki kanat sistemiyle aynı mantığa dayanır: dağdaki yeraltı suyu ya da kaynak suyu, hafif eğimli kanallarla — bir bölümü yer altında — köye taşınır. Su yalnızca yerçekimiyle akar.

Sistemin asıl ilginç yanı teknik değil, toplumsaldır. Suyun paylaşımı sıkı kurallara bağlıdır: her hane suyu belirli bir sırayla ve belirli bir süre kullanır. Süre geleneksel olarak güneşin gölgesine ya da yıldızların konumuna göre ölçülürdü ve dağıtımı yöneten görevliler bulunurdu.

Yani aflaj yalnızca bir su kanalı değil, kıt bir kaynağı yüzyıllarca çatışmasız paylaştıran bir kurumdur. Sistem uluslararası kültürel miras listesinde yer alır ve bir bölümü hâlâ çalışır durumdadır.

Hürmüz Boğazı

Umman’ın kuzeyinde, ülkenin ana toprağından ayrı duran bir yarımada vardır — arada başka bir ülkenin toprakları bulunur. Bu yarımada, dünya enerji ticaretinin en kritik noktalarından birine bakar: Hürmüz Boğazı.

Basra Körfezi’nde üretilen petrolün ve sıvılaştırılmış gazın açık denize çıkabildiği tek deniz yolu buradan geçer. Boğazın en dar yerinde genişlik birkaç on kilometredir ve gemilerin kullandığı şeritler daha da dardır.

Bu, boğazı dünyanın en önemli deniz geçiş noktalarından biri yapar — Malakka Boğazı gibi. Buradaki bir aksama, küresel enerji fiyatlarını doğrudan etkiler.

Umman’ın açık okyanusa da kıyısı olması ayrı bir avantajdır: ülkenin güneydeki limanları boğazın dışındadır, yani boğaz kapansa bile denize çıkışı vardır. Bu nedenle bu limanlar bölgesel bir alternatif olarak geliştirilmektedir.

Günnük ve Çöl

Ülkenin güneyindeki bölge, tarihin en değerli ticaret mallarından birinin kaynağıdır: günnük — bir ağacın kabuğundan sızan ve kuruyunca sertleşen reçine.

Bu reçine antik dönemde tapınaklarda yakılırdı ve son derece değerliydi; kimi dönemlerde ağırlığınca altınla karşılaştırıldığı aktarılır. Onu taşıyan kervan yolları, bölgenin en eski ticaret güzergâhları arasındadır.

Aynı bölge coğrafi olarak da sıra dışıdır: yazın Hint Okyanusu’ndan gelen muson etkisiyle sisle kaplanır ve çöl ortasında birkaç ay boyunca yeşerir. Arap Yarımadası’nda bu ölçekte bir mevsimlik yeşilliğe başka yerde rastlanmaz.