“Sera etkisi” çoğu zaman kötü bir şeymiş gibi anılır. Oysa bu etki olmasaydı gezegen buz tutmuş bir kaya olurdu. Asıl mesele etkinin kendisi değil, ne kadar güçlendiği.
Kısaca: Sera etkisi bir sorun değil, yaşamın ön koşuludur: o olmasaydı Dünya’nın ortalama sıcaklığı donma noktasının çok altında olurdu. Mekanizma şudur — atmosfer Güneş’ten gelen ışığı geçirir, ama yeryüzünün geri saldığı ısıyı kısmen tutar. Sorun etkinin varlığı değil, insan salımlarıyla güçlendirilmesidir. Su buharı en büyük katkıyı yapar ama miktarını sıcaklık belirler; denetim düğmesi karbondioksittir.
Mekanizma: Giren Işık, Çıkamayan Isı
Güneş’ten gelen enerji büyük ölçüde görünür ışık biçimindedir ve atmosfer bu ışığa karşı saydamdır — engellenmeden yeryüzüne ulaşır.
Yeryüzü bu enerjiyi soğurur ve ısınır. Isınan her cisim gibi o da enerji yayar, ama artık farklı bir biçimde: kızılötesi ışıma olarak, yani gözle görülmeyen ısı olarak.
İşte kritik nokta burada. Atmosferdeki bazı gazlar görünür ışığı geçirir ama kızılötesini soğurur. Bu gazlar soğurdukları enerjiyi her yöne yeniden yayar; bir bölümü yeniden yeryüzüne döner. Sonuç, yüzeyin olması gerekenden daha sıcak kalmasıdır.
Bu etki olmasaydı Dünya’nın ortalama yüzey sıcaklığı donma noktasının çok altında, yaklaşık eksi on sekiz derece olurdu. Bugünkü ortalama on beş derece civarındadır. Aradaki fark tamamen sera etkisinin ürünüdür — yani doğal sera etkisi yaşamın ön koşuludur.
Benzetmenin Kusuru
Adına rağmen bu olay gerçek bir seranın çalışma biçimine tam olarak benzemez. Bir serayı sıcak tutan asıl şey camın ısı ışımasını hapsetmesi değil, ısınan havanın dışarı kaçmasını engellemesidir; yani konveksiyonu keser.
Atmosferde ise böyle bir kapak yoktur; mekanizma tamamen ışımanın soğurulup yeniden yayılmasına dayanır. Benzetme akılda kalıcı olduğu için yerleşmiştir, ama fiziği birebir aynı değildir.
Hangi Gazlar Sorumlu?
Atmosferin yüzde doksan dokuzunu oluşturan azot ve oksijen, yapıları gereği kızılötesi ışımayı neredeyse hiç soğurmaz. Sera etkisini yaratan, geri kalan küçük paydaki gazlardır:
- Su buharı: Toplam etkiye en büyük katkıyı yapan gazdır.
- Karbondioksit: Miktarı su buharından çok azdır ama etkisi uzun ömürlüdür.
- Metan: Molekül başına karbondioksitten çok daha güçlüdür, ancak atmosferde daha kısa süre kalır.
- Diazot monoksit ve bazı sanayi gazları: Miktarları az ama etkileri güçlü ve çok uzun ömürlüdür.
Su Buharı En Çoksa Neden Karbondioksit Konuşuluyor?
Bu, en sık sorulan ve en yanlış anlaşılan noktadır. Yanıt neyin neyi kontrol ettiğiyle ilgilidir.
Atmosferin ne kadar su buharı taşıyabileceğini sıcaklık belirler. Havaya fazladan su buharı eklerseniz kısa sürede yoğuşup yağış olarak düşer; miktar yeniden sıcaklığın izin verdiği düzeye iner. Yani su buharı bağımsız bir sürücü değil, sıcaklığı takip eden bir değişkendir.
Karbondioksit ise böyle davranmaz. Yoğuşup düşmez; atmosferde kalır ve birikir. Karbondioksit arttığında sıcaklık yükselir, sıcaklık yükselince atmosfer daha fazla su buharı taşıyabilir hâle gelir ve su buharı ısınmayı daha da güçlendirir.
Bu yüzden su buharı en büyük katkıyı yapsa da tetikleyici değil, güçlendiricidir. Sistemi hangi düzeyde tutacağını belirleyen düğme karbondioksittir.
“Çok Az, O Yüzden Önemsiz” İtirazı
Sık duyulan bir itiraz şudur: karbondioksit atmosferin binde birinden bile azdır, bu kadar küçük bir oran nasıl belirleyici olsun?
Yanıt, miktarın değil işlevin belirleyici olmasıdır. Atmosferin ezici çoğunluğunu oluşturan azot ve oksijen kızılötesi ışımayı geçirir; bu görevde hiçbir katkıları yoktur. Isıyı tutan tek şey o küçük paydaki gazlardır. Oran küçüktür ama o işi yapan başka kimse yoktur.
Benzer bir örnek: bir ilacın etkin maddesi hapın kütlesinin binde biri olabilir; geri kalan dolgu maddesidir. Etkiyi yaratan, çoğunlukta olan değil işlevi olandır.
Doğal ile İnsan Kaynaklı Arasındaki Fark
Ayrım nettir:
- Doğal sera etkisi gezegenin başından beri vardır, yaşamı mümkün kılar ve karbon döngüsüyle dengede tutulur.
- Güçlendirilmiş sera etkisi ise fosil yakıtların yakılması, ormansızlaşma ve sanayi süreçleriyle atmosfere eklenen fazladan gazlardan kaynaklanır.
Buradaki fark bir “yeni etki” değil, var olan etkinin şiddetlenmesidir. Fosil yakıtlar, milyonlarca yıl boyunca yer altına gömülmüş karbonu kısa sürede atmosfere geri veriyor; doğal döngünün yavaş işleyen bir kolu, insan eliyle hızlandırılmış oluyor.
Son bir ayrım: sera etkisi ile ozon tabakasındaki incelme farklı sorunlardır. Biri atmosferin alt katmanında ısının tutulmasıyla, diğeri üst katmanında morötesi ışının süzülememesiyle ilgilidir. Sık karıştırılırlar ama ne nedenleri ne çözümleri aynıdır.
.jpg){kind=link}