Türkiye üç yanı denizlerle çevrili bir yarımada. Buna rağmen iç bölgelerinde yazın kırk dereceye yaklaşan sıcaklar, kışın eksi yirmilere inen soğuklar görülür. Bu görünürdeki çelişkinin açıklaması iki kelimede: karasallık ve dağlar.
Kısaca: Karasal iklimi tanımlayan şey soğuk olması değil, yıllık sıcaklık farkının büyük olmasıdır. Nedeni suyun karadan çok daha yavaş ısınıp soğumasıdır: deniz yakınında yazlar serinler, kışlar yumuşar; denizden uzakta ise yaz sıcak, kış çok soğuk olur. Türkiye’de bu iklimin bu kadar belirgin olmasının özel bir nedeni var — dağ sıraları kıyıya paralel uzanır ve deniz etkisinin iç bölgelere geçmesini engeller.
Suyun Isı Tamponu Etkisi
Su, karaya göre çok daha fazla ısı depolayabilir. Aynı miktarda enerji verildiğinde toprağın sıcaklığı hızla artarken suyunki çok az yükselir; soğurken de aynı yavaşlık geçerlidir.
Buna ek olarak deniz suyu sürekli karışır — dalgalar ve akıntılar yüzeydeki ısıyı derine dağıtır. Kara ise yalnızca yüzeyden ısınır.
Sonuç, denizin dev bir ısı tamponu gibi davranmasıdır: yazın fazla ısıyı emer, kışın yavaşça geri verir. Kıyıda yaşayan biri bu tamponun içindedir; iç bölgede yaşayan biri değildir.
Karasal İklimin Belirtileri
- Büyük yıllık sıcaklık farkı: Tanımlayıcı özelliktir. En sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki fark kıyıya göre kat kat yüksektir.
- Büyük günlük sıcaklık farkı: Hava kuru olduğu için gece ısı hızla uzaya kaçar. Yazın gündüz bunaltıcı sıcak, gece serin olur.
- Az yağış: Denizden gelen nemli hava, iç bölgelere ulaşana kadar nemini büyük ölçüde bırakmıştır.
- İlkbahar yağışları: Yağışın en çok görüldüğü mevsim ilkbahardır; ısınan yüzeyin ürettiği yükselen hava akımları sağanak üretir.
- Uzun donlu dönem: Kış boyunca donma sıcaklığının altına inen gün sayısı fazladır; bu, tarım takvimini doğrudan kısaltır.
Türkiye’nin Özel Durumu: Dağların Yönü
Bir yarımadanın iç kesimlerinin bu kadar karasal olması alışıldık değildir. Türkiye’de bunun nedeni yalnızca uzaklık değil, dağ sıralarının uzanış yönüdür.
Kuzeyde ve güneyde dağ sıraları kıyıya paralel uzanır. Denizden gelen nemli hava bu duvarlara çarpar, yükselmek zorunda kalır, soğur ve nemini kıyı yamaçlarına bırakır. Dağı aştıktan sonra alçalarak ısınır ve iç bölgelere kuru olarak ulaşır.
Bu, aynı ülke içinde uç farklar yaratır: Karadeniz kıyısı Türkiye’nin en çok yağış alan yeriyken, dağların hemen arkasındaki iç kesimler ülkenin en kurak alanları arasındadır. Aradaki mesafe bazen yüz kilometreyi bile bulmaz.
Batıda ise durum farklıdır: Ege’de dağlar denize dik uzandığı için deniz etkisi vadiler boyunca iç kesimlere sokulabilir. Bu yüzden Batı Anadolu’nun iç kısımları, aynı uzaklıktaki İç Anadolu bölgelerine göre daha ılımandır. Dağların yönü, uzaklıktan daha belirleyicidir.
Nerede Görülür?
Türkiye’de karasal iklim İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu ile İç Batı Anadolu’nun yüksek kesimlerinde hâkimdir. Ancak hepsi aynı değildir:
- İç Anadolu: Kurak ve orta şiddette karasal; bozkır bitki örtüsü hâkimdir.
- Doğu Anadolu: Yükseltinin de eklenmesiyle en sert biçim. Kışlar uzun ve çok soğuk, kar örtüsü aylarca kalıcıdır.
- Güneydoğu Anadolu: Kışlar daha ılıman ama yazlar aşırı sıcak ve kurak; enlem etkisi burada öne çıkar.
Dünya ölçeğinde karasal iklimin en uç örnekleri, okyanuslardan çok uzak kıta içlerindedir; oralarda yıllık sıcaklık farkı Türkiye’dekinin de üzerine çıkar.
_on_the_Moon_(16089845569).jpg){kind=link}