Kısaca: Yıllarca birçok kaynakta “elektrikli tost makinesinin mucidi” olarak anılan Alan MacMasters, bu icadı yapmadı. Bilgi, Şubat 2012’de bir grup üniversite öğrencisinin Wikipedia’ya soktuğu şakadan doğdu ve Temmuz 2022’de ifşa edilene kadar on yıl ayakta kaldı. Bu sürede gazeteler, kurumlar ve on ikiden fazla kitap bilgiyi gerçek diye aktardı. İlk elektrikli tost makinesi ise 1893’te Crompton & Company tarafından üretilen Eclipse‘tir.
Not: Bu yazı daha önce, Alan MacMasters’ın elektrikli tost makinesini icat ettiğini anlatıyordu. Söz konusu bilgi bir Wikipedia sahtekârlığına dayandığı için yazı bütünüyle yeniden yazılmıştır. Aşağıda hem sahtekârlığın hikâyesi hem de tost makinesinin gerçek tarihi yer alıyor.
Sahtekârlık nasıl başladı?
Hikâye, Şubat 2012’de bir üniversite dersinde başladı. Dersi veren öğretim görevlisi, öğrencilerini Wikipedia’yı güvenilir kaynak olarak kullanmamaları konusunda uyarıyor ve örnek olarak bir tanıdığının kendisini sitede tost makinesinin mucidi ilan ettiğini anlatıyordu.
Sınıftaki öğrencilerden biri bu fikri bir adım öteye taşıdı. Wikipedia’nın elektrikli tost makinesi maddesini düzenleyerek, yanında oturan arkadaşı Alan MacMasters‘ın makineyi 1893’te Edinburgh’da icat ettiğini yazdı. Zamanla maddeye doğum ve ölüm tarihleri, eğitim bilgileri ve düzenlenmiş bir fotoğraf da eklendi.
On yıl boyunca nasıl fark edilmedi?
Sahtekârlığın bu kadar uzun sürmesinin nedeni, bilginin kendi kendini beslemesiydi. Wikipedia maddesini kaynak alan gazeteler haber yaptı; sonra bu haberler maddenin kaynağı olarak gösterildi. Böylece uydurma bilgi, dışarıdan bakıldığında birbirini doğrulayan kaynaklar zinciri gibi görünmeye başladı.
Sonuçta bilgi yalnızca internet sitelerinde kalmadı. On ikiden fazla basılı kitap MacMasters’ı tost makinesinin mucidi olarak andı; çeşitli kurumlar ve haber kuruluşları da bilgiyi tekrarladı. Sahtekârlık ancak Temmuz 2022’de ortaya çıkarıldı ve madde silindi.
Gerçek Alan MacMasters kim?
Adı kullanılan kişi gerçekten var, ancak 19. yüzyılda yaşamış bir mucit değil. Londra’da yaşayan bir havacılık mühendisi; sahtekârlık ifşa edildiğinde otuzlu yaşlarındaydı. Yani yazının dayandığı 1865 doğum ve 1927 ölüm tarihleri dahil hiçbir biyografik ayrıntı gerçek değildi.
Elektrikli tost makinesini kim icat etti?
Gerçek tarih, tek bir isme bağlanamayacak kadar kademeli ilerledi.
Eclipse (1893)
Bilinen ilk elektrikli tost makinesi, 1893’te İngiltere’nin Chelmsford kentindeki Crompton & Company tarafından üretilen Eclipse‘tir. Cihaz açıkta duran tellerle çalışıyor ve ekmeğin yalnızca bir yüzünü kızartıyordu. Isıtıcı tellerin dayanıksızlığı yüzünden ticari başarı kazanamadı.
Burada dikkat çekici bir ayrıntı var: bugün bile bazı kaynaklar ilk tost makinesinin 1893’te İskoçya’da yapıldığını yazıyor. Bu bilgi sahtekârlığın kalıntısıdır — Crompton & Company İskoçya’da değil, Essex’te kuruluydu. Yanlış bilginin ifşa edildikten sonra bile ne kadar uzun süre dolaşımda kalabildiğini gösteren iyi bir örnek.
Nikrom teli (1905)
Asıl teknik atılım 1905’te Albert Marsh‘ın geliştirdiği nikrom ile geldi. Nikel ve krom alaşımı olan bu malzeme, yüksek sıcaklıklara dayanabilen ısıtıcı elemanlar üretmeyi mümkün kıldı ve önceki modellerin temel sorununu çözdü.
D-12 (1909)
Ticari anlamda başarılı olan ilk model, 1909’da General Electric’in piyasaya sürdüğü ve Frank Shailor’ın tasarladığı D-12‘dir. Tek ısıtıcı elemanı vardı; ekmeğin diğer yüzünü kızartmak için elle çevirmek ve yanmaması için başında beklemek gerekiyordu. Otomatik çıkarma mekanizması çok daha sonra geldi.
Bu hikâyeden çıkan ders
Alan MacMasters vakası, internetteki bilginin nasıl “doğrulanmış” göründüğünü anlamak açısından öğretici. Bir kaynak diğerini gösterdiğinde ortaya güçlü bir doğrulama izlenimi çıkar; oysa zincirin başında tek bir düzenleme olabilir.
Pratik sonuç şu: bir bilgiyi tekrarlayan kaynak sayısı, onun doğruluğunun ölçüsü değildir. Belirleyici olan, zincirin en başındaki birincil kaynağa ulaşılıp ulaşılamadığıdır.
